Na lessowych wzgórzach

Otóż natura stanowi największy wdzięk Nałęczowa. (…) Gdy twej poetycznej naturze nie wystarcza park – możesz pójść do lasu albo w pole, albo na łąkę. A jeżeli masz ochotę do wycieczek górskich, znajdziesz tu i góry rozmaitej postaci, tudzież na parę wiorst długie wąwozy. Jeżeli tęsknisz do wody, masz i wodę bądź w formie stawu, (…), bądź w formie rzeczki, która wężowym ruchem przemyka się przez łąkę między grabami i wierzbami.

Bolesław Prus, “Kurier Warszawski” 1885, nr 155

Nałęczów leży w strefie Kazimierskiego Parku Krajobrazowego. Miasto zostało wpisane do rejestru zabytków województwa lubelskiego, jako zespół architektoniczno-krajobrazowy. Atrakcje turystyczne Nałęczowa to: pochodzący z połowy XVIII wieku Park Zdrojowy z zabytkowymi obiektami sanatoryjnymi, różnorodnym drzewostanem i najcenniejszym zabytkiem architektonicznym Nałęczowa – Pałacem Małachowskich.

Obok pałacu stoi, pochodząca z I poł. XVII wieku, oficyna pałacowa – dawny dwór Gałęzowskich. Przy ul. Armatnia Góra i al. Lipowej stoją zabytkowe wille. Niektóre “pamiętają” początki Zakładu Leczniczego. W Nałęczowie bywali i tworzyli między innymi: Zofia Nałkowska, Henryk Sienkiewicz, Stanisław Przybyszewski, Stanisław Witkiewicz, Stefan Żeromski, Bolesław Prus, Michał Elwiro Andriolli, Ewa Szelburg-Zarembina. Swoistą atrakcją jest wąskotorowa Nałęczowska Kolej Dojazdowa. W Nałęczowie znajduje się wiele obiektów zabytkowych łącznie z kościołem parafialnym i przyległym cmentarzem, liczne trasy spacerowe i turystyczne oraz muzea: Bolesława Prusa w Pałacu Małachowskich, Stefana Żeromskiego “Chata Żeromskiego”, Historii i Tradycji Nałęczowa “Ochronka”.

Wokół Nałęczowa rozciąga się gęsta sieć wąwozów lessowych z bogatą, bujną roślinnością. Właściwości lecznicze mikroklimatu Nałęczowa i okolic powodują samoczynne obniżanie ciśnienia tętniczego krwi oraz zmniejszanie dolegliwości chorób układu krążenia. “Nałęczów leczy serce”. Obecnie w lecznictwie uzdrowiskowym obok walorów klimatycznych wykorzystywany jest cały wachlarz możliwości jakimi dysponuje współczesna terapia balneoklimatyczna. Już od dwóch wieków wykorzystywane jest lecznicze działanie naturalnej wody mineralnej, której skład chemiczny jest porównywalny z wodami słynnego Spa. Specyficzny mikroklimat i źródła wód mineralnych to główne tworzywa walorów uzdrowiska. To tutaj produkowana jest słynna woda “Nałęczowianka”. Nałęczów jest idealnym miejscem dla ludzi z chorym sercem oraz turystów spragnionych obcowania z pięknym krajobrazem i nieskażoną przyrodą. Gwarantuje poprawę stanu zdrowia, doskonały relaks i aktywny wypoczynek.

Początki Parku Zdrojowego sięgają końca XVIII wieku. Jego założycielem i organizatorem był Stanisław Małachowski. Właśnie na terenie parku znajduje się Pałac Małachowskich, najstarsze zabytkowe sanatorium, łazienki oraz domki: angielski, grecki i biskupi. Wnętrze Pałacu Małachowskiego kryje wspaniały rokokowy i późnoklasycystyczny wystrój. Sala Balowa pałacu i jej sąsiednie salony udekorowane są stiukami. Park Zdrojowy przystrojony jest rzeźbami i pomnikami (m.in. Stefana Żeromskiego i Bolesława Prusa). Odwiedzający mogą także skorzystać z uroków palmiarni, gdzie mogą ugasić pragnienie wodami mineralnymi. Park Zdrojowy, położony w centrum miasta, jest oazą ciszy i spokoju. Spacerowicze mogą dokarmiać oswojone łabędzie i wiewiórki.

Na terenie Nałęczowa, w okresie jego największej świetności, wzniesiono wiele reprezentacyjnych willi, w których chętnie spędzali czas artyści przybywający tu na wypoczynek albo w poszukiwaniu weny twórczej. Najpiękniejsze z nich to:

Aniela (Al. Lipowa)
Wybudowana około 1925 r. Obecnie mieści się tu Krajowy Ośrodek Apostolstwa Ruchu Trzeźwości im. św. Maksymiliana Kolbe. Przed willą stoi posąg św. M. Kolbe autorstwa Stanisława i Zbigniewa Strzyżyńskich.

Borowianka (ul. Armatnia Góra)
Wybudowana w stylu szwajcarskim na początku XX w. Drewniany dom z poddaszem, bogato ornamentowanymi werandami i dwuspadowym dachem.

Brzozy (ul. Głębocznica)
Zaprojektowana przez J. Koszyc-Witkiewicza, wzniesiona w 1908 r. Willa otoczona jest parkiem z różnymi gatunkami drzew liściastych i iglastych. Przed II wojną światową odbywały się tu zebrania masonerii.

Czekoladka (ul. Paderewskiego)
Wzniesiona w 1926 r. w stylu zakopiańskim Parterowy budynek z poddaszem osadzony na wysokiej podmurówce. Dwuspadowy dach, trzy balkony, zabudowana weranda i ganek.

Doktorska (Al. Lipowa)
Wzniesiona w 1914 r. wg projektu Stefana Stępkowskiego. Obecnie mieści się tu pensjonat Lublinianka.

Gioia (ul. 1 Maja)
Wybudowana w 1927 r. Projektantami byli Franciszek Papiewski i Bohdan Kelles-Krauze. Obecnie mieści się tu pensjonat Lublinianka II.

Marianówka (ul. Poniatowskiego)
Wybudowana na przełomie XIX i XX w., zaprojektowana przez Edmunda Judyckiego. W latach 1950-60 mieścił się tu internat Państwowego Liceum Sztuk Plastycznych.

Mazowsze (Al. Lipowa)
Wybudowana w stylu szwajcarskim pod koniec XIX w. Pierwotnie nazywała się Pod Jesionem. Składa się z części piętrowej i parterowej. Posiada balkon, ganek i bogato ornamentowane werandy.

Nagórskich (Al. Lipowa)
Wybudowana pod koniec XIX w. Zaprojektowana przez Adama Nagórskiego i Michała Górskiego.

Nagórze (Al. Lipowa)

Wybudowana pod koniec XIX w. Posiada kilka bogato zdobionych werand. Składa się z trzech części: środkowej parterowej i bocznych piętrowych. Wszystkie posiadają dwuspadowe dachy.

Oktawia (ul. Armatnia Góra)
Wybudowana w stylu szwajcarskim w 1880 r. Obszerne werandy, stylowo rzeźbiony szczyt, ornamentowane nadokienniki i balustrady. Willa należała do żony Stefana Żeromskiego – Oktawii z domu Rodkiewiczówny.

Podgórze (ul. Armatnia Góra)
Wybudowana w stylu szwajcarskim w latach 1882-85. Składa się z czterech części, każda innej wysokości. Ornamentowane werandy i wysoka podmurówka. Najwyższa część willi zakończona jest loggią.

Raj (Al. Lipowa)
Wybudowana w drugim dziesięcioleciu XX w. Początkowo nosiła nazwę Babin. W latach 1950-66 siedziba Państwowego Liceum Technik Plastycznych, a do 1987 r. – internat męski tejże szkoły.

Tolin (Al. Lipowa)
Wybudowana w 1882 r. Budynek piętrowy, podpiwniczony, otoczony ogrodem. Interesujące zwieńczenie fasady oraz gzymsy międzykondygnacyjny i dachowy.

Ukraina (ul. Armatnia Góra)
Wybudowana w stylu włoskim w 1894 r. Do wybuchu II wojny światowej mieścił się tu pensjonat, w którym urządzano bale i dancingi.

Ustronie (Al. Lipowa)
Zbudowana w 1893 r. w stylu szwajcarskim. Pierwotnie nazywała się Róża. Posiada piękną werandę ze stylizowaną balustradą. Składa się z dwóch części: parterowej i piętrowej.

Zofijówka (Al. Lipowa)
Wybudowana w latach 1890-93. Posiada dwie wieże z iglicami, część piętrową z balkonem i część parterową z werandą.

Nałęczowskie muzea

Muzeum mieści się na parterze Pałacu Małachowskich – ulubionym miejscu Bolesława Prusa. W Pałacu Małachowskich w pokoju na piętrze, a później na parterze od północno-zachodniej strony Prus mieszkał i pisał “Lalkę”, “Placówkę” oraz “Kroniki”. Organizatorami muzeum, którego otwarcie nastąpiło 3 grudnia 1961 roku, byli: prof. Feliks Araszkiewicz, Stefan Butryn, Stanisław Fita i Irena Iskrzycka. Muzeum posiada bogate zbiory rękopisów i listów pisarza oraz liczne osobiste pamiątki po nim i jego rodzinie. Odtworzono też biurko pisarza, na którym stoi maszyna do pisania podobna do tej, której używał Bolesław Prus. Obok Pałacu Małachowskich stoi, wykonany w kamieniu pińczowskim, pomnik pisarza (autorstwa Aliny Ślesickiej). Pomnik przedstawia blok w formie książki z wyciętą po środku szczeliną i wymodelowaną na krawędzi sylwetką Prusa. Odsłonięcie pomnika nastąpiło w 1966 roku. Co roku w Nałęczowie organizowane są tzw. Majówki z Panem Prusem.

Muzeum Stefana Żeromskiego mieści się w dawnej pracowni pisarza, zbudowanej za powieść „Popioły” w 1905 roku. Autorem projektu Chaty jest Jan Koszczyc-Witkiewicz, realizator wielu innych projektów na terenie Nałęczowa, m. in. Ochronki ufundowanej przez pisarza dla nałęczowskich dzieci w 1907 roku. Chata reprezentuje styl zakopiański, zbudowana jest z bali kładzionych na zrąb, kryta gontem, wewnątrz jednoizbowa. Powstawały w niej rozdziały „Dziejów grzechów”, „Duma o hetmanie”, „Słowo o bondosie”, była miejscem spotkań działaczy skupionych wokół Żeromskiego w Towarzystwie Oświatowym „Światło” w latach 1906-1908.

Najstarsze muzeum literackie na ziemi lubelskiej – Muzeum Stefana Żeromskiego, otwarte zostało 17 czerwca 1928 roku, staraniem żony pisarza, Oktawii z Radziwiłłowiczów Żeromskiej. Jego głównym atutem jest zachowane oryginalne wyposażenie pracowni pisarza – meble, pamiątki osobiste, fotografie rodzinne, obrazy i rysunki znanych mistrzów, a także samego Stefana Żeromskiego i jego żony. Nieopodal, w ogrodzie, znajduje się Mauzoleum Adama Żeromskiego, zbudowane wg projektu Jana Koszczyc-Witkiewicza, w którym spoczywa, zamarły przedwcześnie jedyny syn pisarza.